Regie: Tamara Kotevska & Ljubomir Stefanov | Duur: 86 minuten | Taal: Turks, Macedonisch, Servo-Kroatisch | Kijkwijzer: 12 jaar

Camera

Al zingend brengt Hatidze een rituele groet aan het bezige volkje waar het in Honeyland om draait. Ze heeft een huid van leer, draagt een bruinachtige jurk en een geel hemd. Waarmee ze praktisch dezelfde kleuren heeft als de gevleugelde beestjes die haar zo lief zijn. En die liefde is wederzijds. Honeyland, van Tamara Kotevska en Ljubomir Stefanov, was afgelopen jaar de absolute smaakmaker op filmfestivals over de hele wereld en sleepte liefst 30 prijzen in de wacht.

Het openingsshot is prachtig, in zekere zin illustratief voor het pad der afzondering dat Hatidze bewandelt in Honeyland. Met haar zieke moeder Nazife woont ze in een stenen huisje in het bergachtige Noord-Macedonië. Ze leeft van (en voor) de wilde bijen die ze met veel zorg en op traditionele wijze teelt. Hun honing verkoopt ze op marktjes op een paar uur loopafstand. Het is Hatidze’s enige bron van inkomsten, en die komt in het gedrang wanneer op zekere dag de luidruchtige familie Sam arriveert: vader, moeder en zeven kinderen. Plus een kudde koeien.

Honeyland is het verbluffende product van drie jaar lang filmen in de woestenij van Noord-Macedonië. Tamara Kotevska en Ljubomir Stefanov keerden terug met ruim 400 uur aan beeldmateriaal. Subliem camerawerk en de (meestentijds) natuurlijke belichting waarbij werd gefilmd, vormen het refrein van een stuk poëzie waarbij je je vingers aflikt. De twee heren verantwoordelijk voor de beeldenpracht in Honeyland zijn Fejmi Daut en Samir Ljuma, op het Sundance filmfestival onderscheiden met de ‘Cinemtography Award’.

Nectar voor de ziel, doch met een ietwat bittere afdronk. De makers van Honeyland mengen namelijk een waarschuwing door hun visuele godendrank. Ze doen dat bij monde van Hatidze zelf, die de essentie van de film verwoordt: “De ene helft voor mij, de andere helft voor jullie.” Een erecode die Hatidze consequent naleeft, uit respect voor haar bijen. Tevens uit dankbaarheid voor Moeder Natuur. De Sams daarentegen gedragen zich als een olifant in de porseleinkast, en lappen Hatidze’s regel van eerlijk zullen we alles delen opzichtig aan hun laars.

Je één voelen met wie je liefhebt. Dat is bijenvrouw Hatidze Muratova aan te zien. Ze is even zuiver als de honing die ze oogst. Ze leeft niet alleen ín de natuur, ze leeft mét de natuur. Honeyland is de schitterende verbeelding van een stokoud ambacht. En bovendien schudt de documentaire je wakker. Omdat hij herinnert aan een waarde die in onze oververhitte consumptiemaatschappij regelmatig wordt vergeten: samsam doen en tevreden zijn met genoeg.

 Regie: Joe Penna | Duur: 98 minuten | Taal: Engels, Deens | Kijkwijzer: 12 jaar

Camera

In de Los Angeles Times betitelt de Deense acteur Mads Mikkelsen (1965) ze als “the most difficult” uit zijn loopbaan: de opnames voor Arctic. Het overlevingsdrama uit 2018 is het regiedebuut van de Braziliaanse muzikant en YouTuber Joe Penna. En Penna mag met recht trots zijn op zichzelf: Artic gaat je beslist niet in de koude kleren zitten.

Mikkelsen speelt Overgård, een man die met zijn vliegtuigje is neergestort op de Noordpool. Meer smaken dan overleven en wachten op redding heeft hij niet. Op een dag wordt hij tot zijn vreugde door een helikopter opgemerkt, maar bij slecht weer boort ook die zich in de sneeuw. Zonder aarzelen bekommert hij zich vervolgens om de gewond geraakte copilote (Maria Thelma Smáradóttir).

Onder de begintitels wordt de gierende wind hoorbaar, die overgaat in een hakkend geluid. Op enige afstand zien we Mikkelsen bezig. Ploeterend. Dat eerste shot (vast camerastandpunt) duurt een seconde of veertig. Perfect. Even later (mooi shot) blijkt de omvang van het karwei waar hij mee bezig is. Hij moet daar dus al een tijdje zijn. Meer informatie krijg je niet.

Het ontbreken van referentiepunten maakt Arctic tot een uiterst boeiende expeditie, meesterlijk geleid door Mads ‘in de rats’ Mikkelsen. Overgårds dagelijkse bezigheden op de ijzige poolvlakte (IJsland vormt het decor) hangt van routineklusjes aan elkaar. Met de crash van de helikopter lijkt zijn lot bezegeld te zijn. Niets is minder waar. Mikkelsen: “There is a difference between surviving and being alive, and there was no life left in him until then.”

De gewonde dame, nauwelijks aanspreekbaar, is ironisch genoeg zijn reddingsboei. Als vanzelf schakelt Overgård een versnelling hoger. Het feit dat hij plots de zorg over iemand anders heeft, doet hem besluiten aan een levensgevaarlijke tocht dwars door de diepvries te beginnen. Tjonge, wat is Mikkelsen in bloedvorm. Je hoeft Arctic niet te kijken vanwege het plot (veel gebeurt er niet), wél als je van doorleefd spel houdt. Gortdroge noedels die smaken naar kaviaar? Mikkelsen doet het je geloven.

Op het filmfestival van Cannes ontving Arctic een staande ovatie van tien minuten. Uiteraard veel lof voor Mikkelsen (Oscarwaardige performance) en voor Joe Penna, maar vergeet ook niet de topprestatie van de overige crewleden. Een productie onder de meest barre omstandigheden. Daarom ook brandt mij de vraag op de lippen: wat moet Penna in vredesnaam meegemaakt hebben om tot zo’n film te (kunnen) komen? Welk intens gevecht ligt ten grondslag aan deze adembenemende galavoorstelling op ijs?

 

 Regie: Ken Loach | Duur: 101 minuten | Taal: Engels | Kijkwijzer: 12 jaar

Camera

Abbie heeft ‘s nachts een terugkerende droom in Sorry We Missed You: ze zit vast in drijfzand en zakt steeds verder weg. Overdag wordt haar nachtmerrie harde realiteit. Kijkende naar het drama van gevierd regisseur Ken Loach, tweevoudig winnaar van de Gouden Palm in Cannes, is het niet te hopen dat het Verenigd Koninkrijk de EU daadwerkelijk de rug toekeert. Nu al kreunen miljoenen van zijn onderdanen onder de sociaal-economische neergang, en de verwachting is dat de Brexit geen soelaas zal bieden, integendeel.

Neem de familie Turner uit Newcastle, in het noordoosten van Engeland. Vader Ricky en moeder Abbie hebben al schulden en moeten alle zeilen bijzetten om niet nog verder af te glijden. Ricky is pakketbezorger bij PDF (Parcels Delivered Fast) en crosst in zijn bestelwagen heel de stad door. En Abbie, werkzaam als thuishulp met een nulurencontract, gaat van deur tot deur om hulpbehoevenden van een bord eten of een schone luier te voorzien. Quality time doorbrengen met elkaar? Iets leuks doen met hun kids Sebastian en Lisa Jane? Abbie en Ricky hebben er simpelweg niet de tijd voor, noch de middelen.

Ken Loach, van 17 juni 1936 en daarmee een van de ‘oldtimers’ binnen het filmgilde, levert met Sorry We Missed You een indringende film af die herinnert aan I, Daniel Blake (2016): het individu in de verdrukking als gevolg van een economisch bestel dat alleen nog maar om productiviteit draait. Halverwege de film scheert plots FedEx-functionaris Chuck Noland uit Cast Away (2000) door mijn hoofd. Daags voor zijn vliegtuigcrash spoort hij, bijna schuimbekkend van driftigheid, collega Nickolai aan om toch vooral voort te maken: “Tick-tock. Tick-tock. Tick-tock.” Tijd is geld en de klant is koning.

Je voelt het aankomen en het gebeurt: ook Ricky ‘crasht’. Pal na een plaspauze waar uiteraard geen tijd voor is (dan maar in een flesje zeiken), wordt hij verrot geschopt door drie vandalen die er vervolgens met een deel van de pakketvracht vandoor gaan. Wat dan volgt is de waanzin voorbij. Voor de goede orde: u kijkt met Sorry We Missed You niet naar de op hol geslagen fantasie van scriptschrijver Paul Laverty. De film is het product van gedegen research, van talloze vertrouwelijke gesprekken met mensen zoals Ricky en Abbie.

“Master of your own destiny”, luidt het grenzeloze cynisme van Ricky’s bullebak van een baas Maloney (Ross Brewster). O ja, vriendelijk verzoek om de investering in zijn ‘destiny’ zelf even op te hoesten. Dus verkopen Ricky en Abbie hun auto, want anders kan Ricky de bestelbus nooit betalen. En eenmaal in dienst blijkt dat hij geen rechten heeft, alleen plichten. Dagje vrij nemen? Zelf een vervanger regelen en honderd pond neertellen. Kapot scanapparaat? Ook die kosten zijn voor eigen rekening. Wil je weten waar de voedingsbodem voor de gele hesjes-beweging vandaan komt, kijk dan naar Sorry We Missed You.

Sorry We Missed You is een pakketje ellende. Maar laat ik positief besluiten: wel een fraai pakketje. Ruwe schil, zachte binnenkant. De film wordt namelijk glorieus gedragen door Debbie Honeywood als Abbie (fluwelen expressie), Kris Hitchen als Ricky (bijzonder goed), Rhys Stone als hun recalcitrante zoon Sebastian (een artiest in spe) en Katie Proctor als de lieve Lisa Jane. Dwars tegen de moordende stroom van het bestaan in lukt het hun toch enigszins om het gezin-als-hoeksteen-van-de-samenleving-gevoel te creëren. Samen is zo slecht nog niet. En alleen collectief zetten we een rem op een compleet doorgedraaid systeem. Dus blijf toch in vredesnaam bij de EU, lieve Britten.

 Regie: Céline Sciamma | Duur: 119 minuten | Taal: Frans & Italiaans | Kijkwijzer: 12 jaar

Camera

Onvermijdelijk vloeien de tranen, even later geblust door een lach. Héloïse bezwijkt tijdens de laatste tellen van Portrait de la jeune fille en feu. Vivaldi en de herinnering aan Marianne slokken haar emotioneel op. De catharsis, als slotakkoord van een film die dubbele cijfers verdient.

Er zijn jaren verstreken wanneer Marianne Héloïse voor de allerlaatste keer ziet. De slotbeelden van Portrait de la jeune fille en feu verraden dat Héloïse dan niet meer die onbevlekte ziel is. Ze is niet meer het meisje dat, staande op de drempel van een gedwongen huwelijk, plots kennismaakt met de liefde. Met dat zachte briesje dat haar de geur van kamperfoelie brengt.

De film eindigt met een huilende Héloïse, hij begint met een Marianne die de tranen moet bedwingen wanneer ze, poserend voor haar leerlingen, het schilderij Portrait de la jeune fille en feu tegen de muur ziet staan. Merk de voortreffelijke mise-en-scène op. De stilte, de belichting, de camera die als penseel fungeert. Wat een eenvoud. Er is geen hinderlijke verstrooiing, waardoor je meteen opgaat in het verhaal. Verrukkelijk.

Portrait de la jeune fille en feu was in Cannes nadrukkelijk in de race voor de Gouden Palm, maar won uiteindelijk de Scenarioprijs. Een bekroning voor het inderdaad intelligente script van Céline Sciamma. Maar waarom zie ik op IMDb tussen ‘all 9 wins en 8 nominations’ niet de namen Noémie Merlant (Marianne) of Adèle Haenel (Héloïse) staan? Hun spel is van grote schoonheid. De actrices leggen een enorme beheersing in hun expressie en motoriek, ongelooflijk. Deinend fluweel.

Portrait de la jeune fille en feu speelt zich eind 18e eeuw af op een eilandje bij Bretagne. De afzondering, met daarbij een moeder die haar op de neus zit, verklaart waarom Héloïse zich voelt als een soort gevangene die knorrig berust in haar lot. De gevolgen van dat gebrek aan ‘zelfbestuur’ kaart Sciamma aan via de mysterieuze dood van Héloïse’s zusje. Rennend richting de klifrand maar pal ervoor halt houdend, perst Héloïse eruit: “Dit wilde ik al jaren doen.” Marianne: “Sterven?”

Er is een uiterst minieme rol voor de man weggelegd. Een paar regels tekst, c’est tout. De film toont de liefde door de ogen van de vrouw, hun gevoel voor en verlangen naar saamhorigheid. Zo wordt het tere dienstmeisje Sophie, werkelijk schitterend gespeeld door Luàna Bajrami, door beide dames omarmd. Gedrieën eten en drinken, gedrieën gieren en brullen tijdens een spelletje kaarten, gedrieën in het donker de hort op. Hoezo patriarchale wereld?

De film verbeeldt de kunst van het kijken. Strikter gesteld: hoe je kijkt bepaalt wat je ziet. Het huwelijksportret staat symbool voor die kunst. De eerste versie ervan komt zonder medeweten van Héloïse tot stand, omdat ze het aanstaande huwelijk niet ziet zitten en dus niet wenst mee te werken. “Ben ik dat?”, bitst de aanstaande bruid de schilder toe. Het daarop volgende segment is allesbepalend: eindelijk geeft Héloïse zich over aan Marianne en durven beiden te benoemen wat ze in de ander zien. Het betekent de definitieve ontbranding van hun passie, die zich vanaf dat moment ook steeds fysieker manifesteert.

Een liefdesgeschiedenis korter dan de levensduur van een vlinder, maar ze drukt haar stempel. “De echo van een romance”, typeert Sciamma haar weergaloze werk, daarbij in de film refererend aan Orpheus en Eurydice. Sciamma hijst die fameuze mythe in een modern jasje, maar kiest tegelijkertijd ook voor klassieke (stijl)elementen. Na de slotscène blijf ik als betoverd achter in de bioscoopzaal. Zó moet het dus; dit is cinema zoals cinema bedoeld is.

 Regie: Halina Reijn | Duur: 108 minuten | Taal: Nederlands | Kijkwijzer: 16 jaar

Camera

“Lukt het jou om echt contact met hem te maken?” Dat vraagt Alex aan zijn collega Nicoline in Instinct, het regiedebuut van schrijfster Halina Reijn. Direct veer ik op: zou het dan nu gaan gebeuren? Gaat met zijn vraag het stoplicht op groen voor wat meer finesse, wat meer esprit? Treurig genoeg niet: Instinct blijft hopeloos aan de oppervlakte steken, ondanks lichtpunt Carice van Houten.

Nicoline (Van Houten) begint aan een nieuwe job in een tbs-kliniek. Daar krijgt ze de supervisie over Idris (Marwan Kenzari), die een aantal ernstige zedenmisdrijven heeft begaan. Toch staat Idris op het punt om voor het eerst in jaren op onbegeleid verlof te gaan; zijn behandelteam is immers zeer te spreken over de vooruitgang die hij heeft geboekt. Maar Nicoline vertrouwt hem niet.

De eerste keer dat Nicoline Idris spreekt, neemt laatstgenoemde de woorden “eerste afspraakje” in de mond. Pardon? Het is in Idris’ ogen niet zo chic om bij zo’n eerste date uit te wijden over de afschuwelijk zaken die hij – ik verwoord het even ‘op z’n Instincts’ – op zijn cv heeft staan. Direct is duidelijk dat hij een player is, iemand die de spelregels bepaalt. Nicoline, een zogenaamd ervaren psychologe, gaat dan al bijna knock-out. Waarom voert Reijn de spanning niet stapje voor stapje op? De scheve machtsverhoudingen, sowieso al een vreemde gewaarwording, krijg je als een kwak modder in het gezicht gesmeten. De thriller die Instinct poogt te zijn is daarmee al dood en begraven.

Na dat eerste gesprek zijn de kaarten dus al geschud. Het tweede gesprek eindigt met een klap van Idris op de tafel, gevolgd door een scherpe cut. Pas op hoor, anders doe ik je wat aan! Mijn god. Subtiliteit schittert door afwezigheid in Instinct. Nul komma nul spanningsopbouw, platte karakters en een emotionele armoede van heb ik jou daar. De moeder van Nicoline bijvoorbeeld. Ze is een uithuilhonk voor haar dochter, maar verder blijft mama een vaag figuur. Of Nicoline’s stagiaire Marieke, die bij wijze van leermoment de plek van haar mentor overneemt en, lacherig, het gesprek met Idris aangaat. Bizar. Idris was toch een zware crimineel? Marieke (Marie-Mae van Zuilen) benadert hem alsof we hier met de knuffelbeervariant van Badr Hari te maken hebben. Telkens als je denkt dat het niet gekker kan, verlegt Instinct de grenzen.

Carice van Houten is een goed excuus om Instinct toch te gaan zien. De actrice legt, behalve de soms onnatuurlijk lange stiltes die ze laat vallen, met name richting het einde behoorlijk wat elan in haar spel, waardoor het plompe, voorspelbare verhaal een fractie aan kleur wint. Ook háár personage had aanmerkelijk volwassener en interessanter kunnen (moeten) zijn, maar zij is wel het enige spoortje van echtheid in een draak van een film.

 Regie: James Gray | Duur: 123 minuten | Taal: Engels | Kijkwijzer: 12 jaar

Camera

Maanpiraten die met scherp schieten en een bloeddorstige aap die een ruimtelab op stelten zet. Niet voor niets concludeert astronaut Roy McBride in Ad Astra dat de mens van het heelal net zo’n bende maakt als van “the big blue marble”. Jammerlijk bovendien is dat Ad Astra nogal zweeft. Uiteraard omdat het sf-drama het eindeloze niets als setting heeft, maar vooral omdat de goede bedoelingen van regisseur James Gray uitmonden in een potpourriplot.

Een flitsend begin heeft Ad Astra wel. Roy (Brad Pitt) is bezig met werkzaamheden aan een ‘ruimtespeld’, een kilometers hoge, met het aardoppervlak verbonden smalle toren. Wanneer deze getroffen wordt door The Surge (De Piek, een geheimzinnige elektrische puls), moet hij lossen en zijn meerdere erkennen in de zwaartekracht. De Piek blijkt van Neptunus te komen, de planeet waar ooit zijn voor dood aangenomen vader Clifford (Tommy Lee Jones) de leiding had over het zogenaamde Lima Project. Is het een SOS van zijn vader? Zou hij dan toch nog in leven zijn? Gerekruteerd door kolonel Pruitt (Donald Sutherland) begint Roy aan een missie naar de rand van ons zonnestelsel.

Het is de nabije toekomst, een era van “conflict and hope”, leren de openingstitels. Tja, welk tijdperk is dat niet? Van positivisme of hoop is echter geen sprake in Ad Astra; de film ademt een en al zwaarmoedigheid. Exemplarisch daarvoor is Roy, de ietwat autistische zoon van de pionier waar zijn verdwenen vader voor doorgaat. Roy is geen prater en de meeste van zijn overpeinzingen komen dan ook via de voice-over tot ons. Het instrument neemt Pitt eigenlijk het werk uit handen; een fonkelende ster is hij in deze film in ieder geval niet. Het helpt ook niet dat zijn personage flets is. En blijft. Monotoon stemgeluid, stoïcijnse expressie, statische motoriek.

Wat betreft het trio sidekicks van formaat in Ad Astra (Donald Sutherland, Tommy Lee Jones en Liv Tyler): ook zij brengen niet de broodnodige schwung. Sutherland wekt de indruk naar het bejaardentehuis te verlangen en Tylers duit in het zakje is zo minimaal dat, mocht je de zaal even verlaten omdat je naar de wc moet, je haar melkwitte snoetje zou kunnen mislopen. Tommy Lee Jones ten slotte speelt een enorme zuurpruim die amper ontdooit als hij, vele jaren later, ineens oog in oog staat met zijn zoon. Het slot van Ad Astra raakt kant noch wal. Melodrama.

Pover spel en doodlopende verhaallijnen. Waarom versteent kapitein Tanner als de daling naar Mars wordt ingezet? Geen idee. Wat behelst het Lima Project precies? Geen idee. Wie of wat veroorzaakt nou die stroomstoten? Geen idee. Strakke visuals en een paar acteerkanonnen dichten niet per se alle gaten, laat dat duidelijk zijn. Treur echter niet: Hoyte van Hoytema is de cameraman van dienst en de soundtrack is erg oké. Toch nog twee sterren aan een grijs firmament.

 Regie: Steven Knight | Duur: 85 minuten | Taal: Engels | Kijkwijzer: AL

Camera

Een huilende baby, een filmcriticus met een brok in zijn keel. Riemen vast voor het meesterwerkje Locke. Een roadtrip, maar dan wel een heel bijzondere. Vette actie, spetterend avontuur? Nee. Shots van weidse landschappen die gestreeld worden door avondrood? Ook niet. Wat dan wel? Niet schrikken: je komt de hele rit de auto niet uit. En buiten is het donker.

Ivan Locke (Tom Hardy) is ploegbaas bij een bouwonderneming in Birmingham. Hij is getrouwd met Katrina en heeft twee tienerzoons, Sean en Eddie. Echter, tijdens een onenightstand heeft hij zijn assistente Bethan zwanger gemaakt. Aan de vooravond van een historisch grote betonstorting die hij in goede banen moet leiden, knijpt hij ertussenuit om naar het Londense ziekenhuis te gaan waar Bethan elk moment kan bevallen van zijn kind.

Eén acteur, één locatie en een telefoon: met minimale middelen slaagt Steven Knight erin om een spannend drama te maken. Dat is te danken aan Knights pen en het geweldige acteerwerk van onder meer Hardy. Ivan heeft geblunderd, maar neemt zijn verantwoordelijkheid. Aarzelend, maar toch. En dus slaat hij bij het stoplicht niet linksaf, maar rechtsaf. Een beslissing met verstrekkende gevolgen. Vanuit zijn BMW, twee uur lang een soort nor op wielen, belt hij zich helemaal suf om tekst en uitleg te geven.

Met grote precisie geconstrueerde dialogen is het hart van een verhaal waar de vaart goed in zit. Hij moet voortdurend pendelen en peddelen, de snipverkouden Ivan. Hij breekt harten, oogst woede en ongeloof. Ivans baas Gareth (‘bastard’) en zijn collega Donal kunnen hem wel schieten op den duur. Ook Katrina en zijn zoons stelt hij teleur, en niet alleen doordat hij de wedstrijd van het jaar moet missen. Een wip uit medelijden, en het leven van Ivan is compleet aan diggelen. Tom Hardy is grandioos als een gewone vent in een emotionele rollercoaster die zijn waardigheid echter niet verliest.

Ook de stemacteurs verdienen een groot compliment. Elk geeft zijn of haar personage een gezicht, alsof ze fysiek aanwezig zijn. Razendknap. Ze spreken niet gewoon maar de tekst in, ze acteren echt. Zes dagen verbleven ze in een hotelkamer van waaruit ze elke avond live inbelden met een gsm of via een vaste lijn. Erg goed zijn de bijdragen van Andrew Scott als Donal (heerlijk typetje), Ruth Wilson (Katrina) en Olivia Colman (Bethan). En Tom Holland! Als Eddie is hij medeverantwoordelijk voor die brok in mijn keel.

Twee intense uren uit het leven van Ivan. Het ontroerende Locke is cinema in zijn essentie. Script en spel promoveren iets grauws als bellen vanuit de auto (dagelijkse kost voor een beetje asfaltvreter) tot een narratieve voltreffer. Met als dubbele kers op de taart de prachtige muziek van Dickon Hinchliffe en de bekwame montage van Justine Wright. Bon voyage.

 

 Regie: Michael Mann | Duur: 157 minuten | Taal: Engels | Kijkwijzer: AL

Camera

“In deze schimmige zakenwereld was nicotine niet verslavend en waren sigaretten niet ongezond. Zwart was wit, en mijn leven was een leugen.” Zegt Jeffrey Wigand. In de jaren 90 was de biochemicus als hoofd onderzoek en ontwikkeling werkzaam voor de tabaksfabrikant Brown & Williamson (B&W). Wigand is de centrale pion in het meeslepende The Insider, een op ware feiten gebaseerd drama van regisseur Michael Mann dat goed was voor zeven Oscarnominaties.

In The Insider is Lowell Bergman (Al Pacino) producer van het programma 60 Minutes van CBS. Hij ruikt een verhaal wanneer hij de hulp inroept van Wigand (Russell Crowe), die echter niet met hem wil praten. Wigands voormalig werkgever B&W vreest het ergste en zet hem hierop onder druk om een aanvullende geheimhoudingsovereenkomst te ondertekenen.

Het manipulatieve instrument dat B&W inzet is precies het zetje dat Wigand nodig heeft om alsnog uit de school te klappen. Maar daar kleven risico’s aan, waarschuwt Bergman Wigand. Spreken of zwijgen? Ik moet tijdens de film denken aan Phèdre van de Franse toneelschrijver Jean Racine (1639-1699), een meesterlijke tragedie over de onvermijdelijkheid van de mondelinge bekentenis. Het geschreven woord is krachtig, het gesproken woord overstemt dat echter.

Bergman (een daverende Pacino) bijt zich als een pitbull vast in de zaak. De journalist, man van z’n woord, doet er via Wigand alles aan om de smerige waarheid omtrent de tabaksindustrie te openbaren. Maar zoals elke nicotinejunk niets wil horen over de lichamelijke en geestelijke aftakeling waartoe hij zichzelf veroordeelt (verslaving muilkorft de waarheid, weet deze ex-roker), zo krampachtig tracht B&W hun bedrijfsgeheim te beschermen. Met middelen waarbij de ethiek ver te zoeken is: eerst door te intimideren, dan via een in alle haast uitgevaardigd spreekverbod, en als dat ook niet helpt door ordinair met modder te gooien.

Wigand, evenwichtig ogend maar van binnen een vulkaan, is het minst te benijden in het fascinerende steekspel The Insider. De liefhebbende vader en echtgenoot raakt verstrikt in een web met maar één escape: via de waarheid. Maar die waarheid betaalt hij wel met zijn privéleven. Crowe heeft de moeilijkste rol in The Insider. Hij kwijt zich prima van zijn taak en wordt indringend geportretteerd door Dante Spinotti (ook de cameraman in Heat, 1995). Regelmatig is Crowe op de voorgrond te zien; frontaal of juist zijdelings in beeld, alsof Spinotti hem met zijn lens op de hielen zit. Jeffrey Wigand is opgejaagd wild.

Albert Heijn roept zijn maaltijdsalade met tonijn terug, omdat deze sporen van de listeria-bacterie bevat. Wat denkt u, roept B&W als de sodemieter al hun sigaretten terug? Het antwoord op die vraag is eigenlijk te gek voor woorden. The Insider gaat over een duo dat zijn stekels opzet tegen de kapitaalkrachtige tabaksmaffia. Tegen haar vertragingstactieken, de rookgordijnen die ze opwerpt en de tentakels waarmee ze zelfs een bolwerk als CBS dreigde te ontwortelen. Dat laatste gebeurde net niet, dankzij W&B: Wigand & Bergman.

 Regie: Harry Wootliff | Duur: 119 minuten | Taal: Engels | Kijkwijzer: 12 jaar 

Camera

Probeer eens om je lach in te houden tijdens Only You. Of om niet een traantje weg te pinken. Een kansloze missie, zelfs voor de grootste cynicus. Critici hebben een punt als ze zeggen dat Only You bol staat van de clichés, maar blikvangers Laia Costa en Josh O’Connor poetsen dat vlekje moeiteloos weg.

Na een onenightstand op Oudjaarsavond zijn Elena (Costa) en Jake (O’Connor) smoorverliefd op elkaar. Ondanks hun leeftijdsverschil wonen ze binnen de kortste keren samen en besluiten ze bovendien om een kind op de wereld te zetten. Maar dat gaat bepaald niet van een leien dakje. Is hun enorme aantrekkingskracht voldoende om de obstakels te overwinnen?

Je prins op het witte paard ontmoeten, en dat terwijl je staat te kibbelen om een taxi. Het overkomt Elena in Only You, dat parallellen vertoont met de bioscoophit The Big Sick (2017). In beide films knalt de liefde uit de startblokken, om erna tegenwind te ondervinden. Zo is het verschil in leeftijd tussen de Spaanse Elena en de Schotse Jake al snel een issue. Vooral Elena piekert daarover. Want Jake is ‘pas’ 26. Geen broekie meer, maar nog wel student.

Is het ene cliché doorgeprikt, staat het andere alweer te trappelen. Bij momenten is naar Only You kijken alsof je door een glossy bladert. Elena moet hoognodig aan de man, vinden haar plagerige vriendinnen (eerste scène). En later in de film: Elena met het pasgeboren kind van één van hen in de armen – een eenvoudig bruggetje naar wat volgt. Regisseur Harry Wootliff windt er in haar regiedebuut geen doekjes om: peer pressure is niet te onderschatten.

Echt stevige tegenwind dient zich aan wanneer het hun maar niet lukt om zwanger te worden. Wootliff, ervaringsdeskundige op dat gebied: “Nadat ze uit die eerste bubbel van verliefdheid zijn gekomen en samen het leven aangaan, zal er altijd iets moeilijks zijn dat de kop opsteekt.” Aldus worden barstjes scheuren, en dreigt de (in dit geval) rauwe realiteit van in-vitrofertilisatie de droom van Elena en Jake te beëindigen. Ook dát is het leven, zegt Wootliff hiermee.

Jeetje, dat klinkt best zwaar. Toch gaan kijken? Absoluut. Want met de optredens van Costa en O’Connor heb ik het lekkerste voor het laatst bewaard. Subliem acteerwerk, verrukkelijke chemie. Speels, intiem, prachtig gedoseerd. En ook buitengewoon fijn in beeld gebracht. Zelden zul je een koppeltje zien waar je blijer van wordt. Is het kortom niet fantastisch dat die eerste taxi Elena in de kou liet staan? Happy New Year!

 Regie: Ari Aster | Duur: 147 minuten | Taal: Engels & Zweeds | Kijkwijzer: 16 jaar 

Camera

Alsof je stoned door een pretpark slalomt. Zo voelt Midsommar aan, de nieuwe film van regisseur Ari Aster, die in zijn jeugdjaren van menig videotheek de horrorsectie ‘plunderde’, en wiens gezinsdrama Hereditary (2018) lovend werd ontvangen. Over Midsommar zijn de meningen nogal verdeeld: de een vindt hem weerzinwekkend, een ander briljant. Aster: “Ik hoop dat mijn film de mensen enigszins in verwarring achterlaat.”

Dani (Florence Pugh) en haar vriend Christian (Jack Reynor) bezoeken in het Noord-Zweedse Hälsingland een midzomerfestival. Al snel blijkt dat de organisatoren van de feestelijkheden er bizarre gebruiken en wonderlijk ceremonieel vertoon op nahouden. Hun verblijf aldaar heeft vooral impact op Dani, die kort voor de happening haar zus en ouders heeft verloren.

Wat je ook van Midsommar vindt, de meeste kijkers zullen onderschrijven dat Aster je behoorlijk bij de neus neemt. De film begint met de tragedie die hoofdrolspeelster Dani te slikken krijgt. Haar bipolaire zus pleegt zelfmoord en betrekt pap en mam in haar wanhoopsdaad. Een indringende opening tijdens welke Florence Pugh laat zien over uitzonderlijk veel talent te beschikken.

Na dat heftige begin volgt een relatief rustig gedeelte. Daarbij wel aantekenend dat je het voortdurend voelt borrelen in je maag. Zo’n ongemakkelijk, sudderend gevoel. Dat ongemakkelijke heeft te maken met het feit dat de relatie tussen Dani en Christian op sterven na dood is. Er gaat een enorme zwaarte van hen uit, individueel en als koppel. Hoe komen we in godsnaam van elkaar af?

Het openluchtfestijn lijkt de reddingsboei voor hun geërodeerde liefde, maar ook de zuivere lucht en het ongerepte groen baten niet. Sterker, eenmaal aangekomen opent zich een nieuw universum voor Dani en wordt de afstand tussen haar en Christian alleen maar groter. Het is ook vanaf dan dat Midsommar een bizarre wending neemt. Cinematograaf Pawel Pogorzelski kondigt die wending aan op het moment dat de vriendengroep het festivalterrein nadert: het beeld maakt als het ware een salto – klaar voor de trip van je leven? Het zwierige camerawerk (Pogorzelski strooit met perspectieven) is uitmuntend.

Wonderbaarlijk goed is tevens de nog jonge Pugh (1996) als de zachtaardige, kwetsbare Dani, die liever zelf lijdt dan haar omgeving te kwetsen. Ze ondergaat een transformatie in Midsommar die eindigt in een allesbevrijdende glimlach. Beeld en muziek (het schitterende Fire Temple) zetten je tijdens die slotscène in vuur en vlam. Let verder ook op haar handen. Heel knap hoe ze daarmee speelt, hoe die elkaar opzoeken in een poging de balans te bewaren. Een Oscarnominatie voor haar performance, dat kan toch niet anders?

Break-upfilm meets folkhorror. Ari Asters Midsommar is een duidelijke verwijzing naar The Wicker Man (1973) van Robin Hardy, het magnum opus van een subgenre dat eind jaren 60 en begin jaren 70 in de lift zat. Een film die de keerzijde van de hippiescene verbeeldt, waar de zoektocht naar het goddelijke ontaardt in satanische rites, sektarisch geweld en, uiteindelijk, complete hysterie.

Vil de Dwaas. De Voorouderlijke Boom. Rubi Radr. En niet te vergeten: Attestupan. Midsommar is een belevenis waarbij een ritje in een Efteling-attractie zoiets is als koekhappen op een kinderfeestje. Weerzinwekkende of juist briljante cinema? Beide, met de nadruk op dat laatste. Een meesterlijke mindfuck die verstilt en verstikt. Gaat dat zien, gaat dat zien.